Leiðsögumaðurinn og listakonan Ósk Vilhjálmsdóttir kallar eftir siðaskiptum í ferðamennsku. Hún aðhyllist nýjung í ferðaþjónustu sem kallast hægur ferðamáti eða "slow travel".
"Þetta er leit að lífsgæðum sem við missum af í stressinu. Kílómetrafjöldinn skiptir ekki öllu máli heldur að ferðalögin feli í sér meira andríki og innihald," útskýrir Ósk. Skyndibitaferðir þar sem heimsóttar eru tíu borgir á tíu dögum eru því á undanhaldi og fólk kýs í auknum mæli að líta sér nær. Hreyfingin er í takt við aðrar sem kenna sig við hægagang eins og til dæmis "slow food" þar sem áherslan er á rekjanleika vörunnar, að borða mat úr næsta umhverfi sínu og efla matarmenningu.
Frístundir eru sífellt stærri hluti af lífi okkar og þær eru farnar að skipta jafnmiklu máli og starfið. Fólk vill gera eitthvað sem veitir því lífsfyllingu. Til dæmis er fólk farið að stunda hjálparstarf í fríum, það vill innihald og leggja sitt af mörkum. Fólk vill ferðir með inntaki."
Þess má geta að Sameinuðu þjóðirnar skilgreindu frítíma sem grundvallarmannréttindi árið 1948 og nú er frítímafræði orðin háskólafag.
Ósk segir að umhverfisbylgjan sem gangi nú um heiminn hafi sitt að segja. "Fólk hugsar sig tvisvar um áður en það fer í erfið ferðalög með flugvélum um langar vegalengdir. Exótísk ferðalög hafa verið í tísku en þessi löngu ferðalög hafa mikla mengun í för með sér," segir hún og vísar til sótsporanna eða "carbon footprint". Sem dæmi um aukna meðvitund almennra borgara og fyrirtækja auglýsti Icelandair fyrir rúmri viku að allir farþegar fyrirtækisins gætu nú kolefnisjafnað flugferðir sínar með því að greiða framlag til Kolviðarsjóðsins, sem notað verður til að planta trjám á Suðurlandi.
Ekki örmagna úr fríinu
Hraðinn í lífi nútímamanneskjunnar hefur líka sitt að segja um þróunina í ferðaþjónustu. "Stressið í lífi fólks hefur áhrif en það er eðlileg krafa að maður komi ekki örmagna úr fríinu eftir að vera búinn að eltast við alla staðina sem maður varð að sjá. Stórir flugvellir eru líka stressvaldar og einnig getur fólk orðið fyrir ákveðnu hita- eða menningarsjokki þegar það ferðast um langan veg."
Gönguferðir eru gott dæmi um hægan ferðamáta. "Því hægara sem þú ferð yfir, því meira sérðu. Gönguferðir eru því ákjósanlegar og hægt er að skipuleggja þær út frá náttúru- og fuglaskoðun til að fá meira innihald."
Fólk vill ekki koma úr fríi bara með ljósmyndir eða hluti sem sönnunargögn heldur sögu, reynslan og upplifunin skiptir máli.
Ósk, sem er með fyrirtækið Hálendisferðir, hefur starfað í fjölbreytilegri ferðamennsku í ríflega 15 ár. Hún er menntaður leiðsögumaður og talar ensku, frönsku og þýsku. Hún hefur ásamt Ástu Arnardóttur boðið upp á gönguferðir um Kárahnjúkasvæðið (Jöklu og Kringilsárrana) síðustu fjögur ár en göngusvæðið hvílir nú á botni Hálslóns.
"Við Ásta höfum farið á svæði sem eru í hættu vegna virkjanaframkvæmda. Þessar ferðir hafa í raun pólitískt inntak því fólk fræðist um landið, myndar sér skoðun og fær tilfinningu fyrir því að það hafi eitthvað að segja."
Hentar vel hérlendis
Ósk segir hæga ferðamátann henta vel á Íslandi. "Það eru tækifæri í umhverfisvernd og þessari nýju hugsun í hægu bylgjunni, miklir möguleikar til uppbyggingar. Ísland ætti að vera í fararbroddi en því miður er svo ekki. Við erum langt á eftir. Ég kalla eftir hugarfarsbreytingu, siðaskiptum í ferðaþjónustu. Mér finnst margt í ferðaþjónustu á Íslandi svolítið firrt. Nú eru komin ný viðmið á alþjóðavísu sem við verðum að fara eftir," segir Ósk, sem er ekki hrifin af hvataferðum, sem "gera landið að leikvelli fyrir kalla með jeppadellu" og byggjast á hraða. "Ég hef oft verið leiðsögumaður í svona ferðum og mér finnst þær ekki standast kröfur tímans um vistvæna ferðamennsku. Mér finnst íslensk ferðamálayfirvöld hafa lagt alltof mikla áherslu á magn umfram gæði. Allt snýst um að fá hingað ferðamenn sem eyða miklu á stuttum tíma. Það er spurning hvort við erum á réttri leið. Viljum við verða Kanaríeyjar norðursins?"
Ósk kallar eftir vandaðri vinnubrögðum en hún segir að aðstaðan á stórum ferðamannastöðum sé ekki alltaf boðleg og byggist á því að græða sem mest á sem stystum tíma. Nauðsynlegt sé að líta til framtíðar. "Viðskiptin geta hrunið ef menn vanda sig ekki og ég hef séð það gerast. Það þarf að fara að eiga sér stað einhver endurnýjun í íslenskri ferðamennsku með nýjum leiðum og ferskri hugsun."
Hún segir þó að í ýmsu hafi tekist vel til eins og með átak í vetrarferðum á borð við norðurljósaferðir, því þær byggi á sérkennum landsins.
Vönduð ferðamennska styður við byggðirnar í landinu
Ósk segir góða byggðastefnu felast í því að styðja við ferðaþjónustu. Hún segir góðar samgöngur og háhraðanettengingu styðja helst við þessa þróun. "Vönduð ferðamennska getur skapað fullt af störfum úti um allt land fyrir hönnuði, sagnfræðinga, matreiðslumenn, bændur, handverksfólk og sjómenn. Við getum skapað störf, sem dreifast um land allt, fyrir marga. Uppbyggingin verður ólík þeirri sem gerist í stóriðjustefnunni þar sem þjónustan er á einum stað og dreifist á fárra hendur."
Hún segir einnig felast í þessu ákveðna sjálfsstyrkingarstefnu. "Íslendingar eru með hálfgerða minnimáttarkennd gagnvart eigin matargerð, handverkshefð og húsagerð en við eigum að vera stolt," segir hún og bendir á að ferðamenn leiti oft að því sem er öðruvísi en á heimaslóðum.
"Ferðafólk elskar að koma á staði eins og Berunes í Berufirði. Þar er búið að gera upp gamla bæinn og gamla kirkjan stendur enn. Boðið er upp á fiskibollur úr fiski sem veiddur er í firðinum, rabarbari úr garðinum er notaður í matseld, bóndinn spilar á harmonikku og húsfreyjan prjónar lopapeysur sem eru til sölu. Þarna finnst fólki það hafa himin höndum tekið."
Allavega er ljóst að ferðaþjónustuiðnaðurinn er Íslendingum mikilvægur en Ísland er mesta ferðaþjónustulandið á Norðurlöndum, samkvæmt nýjum upplýsingum frá Samtökum ferðaþjónustunnar. Hlutfall ferðaþjónustu af þjóðaframleiðslu er 4,5% hérlendis, sem er talsvert meira en á hinum Norðurlöndunum.
"Áhugi á Íslandi er í hámarki. En ef við stöndum okkur ekki, göngum illa um landið og skynjum ekki kröfur tímans um breytt viðhorf í ferðamennsku, þá getur ferðaþjónustan hrunið. Við þurfum að sýna að við elskum þetta land. Það er eitthvað sem ferðamenn skynja."
Endurlífga ferðalýsingar
Hún bendir á að hægt sé að nálgast náttúruna á margvíslegan hátt. "Maður þarf að dvelja í náttúrunni og hlusta á hana. Það mætti endurlífga það að skrifa hjá sér hugleiðingar á ferðalögum en menn eru hættir að skrifa ferðalýsingar með sama hætti og tíðkaðist."
Ósk bendir á að gott sé að ferðast í hópum og slíkar ferðir geti verið innihaldsríkari en aðrar. Hún segir líka "gæfulegra og meira gefandi" að hafa hópana blandaða en þeir hafa orðið einsleitari síðustu ár. "Við lærum mikið af því að ferðast með erlendum ferðamönnum því þeir sjá hlutina öðrum augum en við. Að sama skapi finnst þeim gaman að ferðast með innfæddum."
Ósk hefur verið með blandaða hópa í hálendisferðum. Hún segir hálendisferðir vera fyrir alla því þar sé "lagt meira upp úr því að njóta en þjóta."
"Allir geta farið yfir jökul ef farið er nógu hægt yfir. Ferðamennska hefur snúist alltof mikið um garpsskap og að sigra fjallið," segir Ósk, sem finnst of mikil áhersla lögð á græjur og upptalningu á örnefnum í hefðbundnum ferðum.
Sem andsvar við þessu hefur hún til dæmis verið með ferðir þar sem gengið er þvert á Laugaveginn, hún kann illa við það þegar fólk keppist við að ganga hann á sem stystum tíma og einnig hið svokallaða Laugavegshlaup.
Í þessum ferðum er farið á staði sem fáir þekkja og skoðað mikið af hverasvæðum. "Ég skil ekki af hverju fleiri staldra ekki við á Hrafntinnuskeri til að skoða svæðið þar í kring. Fólk virðist alltaf vera að flýta sér inn í Þórsmörk."
Í hæglætisferðahreyfingunni njóta einmitt ferðir utan alfaraleiðar vinsælda, þær eru jafnan bæði minni og sérstæðari að einhverju leyti en venjubundnari hópferðir.
Ósk styður hæga ferðamátann heilshugar og er ánægð með að hann sé í uppsveiflu í heiminum. "Maður hefur oft þurft að hægja á fólki. Maður þarf að hægja á sér til að skoða blómin og finna lyktina, þá upplifir maður og sér meira. Það er algjör misskilningur að maður þurfi að æða á milli staða."
Allar líkur eru á því að ósk hennar rætist og ferðamenn hægi á sér því hæglætishreyfingin virðist komin til að vera.
